Ο «ύφαλος» S/S Burdigala

της Μαρίας Σαλωμίδη

KDE

Λεπτομέρεια από την γέφυρα του S/S Burdigala, πρώην S/S Kaiser Friedrich. Μέσα στα 100 σχεδόν χρόνια που βρίσκεται στο βυθό, το ναυάγιο έχει καλυφθεί και συνεχίζει να καλύπτεται με πολλαπλές επιστρώσεις ροδοφυκών, σπόγγων, βρυοζώων, πολυχαίτων, κοραλλιών και ασκιδίων, τα οποία συνθέτουν απαράμιλλα παλίμψηστα ζωής επάνω σε κάθε επιφάνεια. (KFB Collection)

Η σημασία των ναυαγίων ως πολύτιμων δεξαμενών ιστορικής πληροφορίας είναι οπωσδήποτε γνωστή και αναντίρρητη. Βάση αυτής της αρχής άλλωστε, τα ναυάγια που έχουν συμπληρώσει μισό αιώνα υποβρύχιας ζωής, θεωρούνται στη χώρα μας μνημεία πολιτιστικής κληρονομιάς και ως τέτοια προστατεύονται από το νόμο.
Η παράλληλη ωστόσο λειτουργία τους ως κιβωτών ζωής και βιοποικιλότητας, ελάχιστη αναγνώριση φαίνεται να εισπράττει έως σήμερα από την ελληνική πολιτεία. Και όμως, κάθε αυτοδύτης που είχε ποτέ την ευκαιρία να καταδυθεί σε ένα οποιοδήποτε ναυάγιο γνωρίζει καλά ότι η βύθιση ενός πλοίου, αν και οπωσδήποτε μια δυσάρεστη απώλεια για τα ανθρώπινα δεδομένα, για την θάλασσα δεν είναι παρά η αφετηρία ενός καινούργιου, ενίοτε συναρπαστικού, κύκλου ζωής.

Με ρυθμούς και διαδικασίες που εξαρτώνται από μια πληθώρα χαρακτηριστικών και ιδιοτήτων (μέγεθος και σχήμα, διάταξη και προσανατολισμός στον πυθμένα, υλικά κατασκευής και επίχρισης, χρόνος και περιοχή βύθισης, κ.ο.κ.), κάθε ναυάγιο σταδιακά αφομοιώνεται απ’ το θαλάσσιο τοπίο διεκδικώντας πλέον επάξια τον πρωταγωνιστικό ρόλο στην νέα βενθική τάξη πραγμάτων. Είναι άλλωστε αυτή ακριβώς η δυναμική των ναυαγίων να μετεξελίσσονται, συν τω χρόνω, σε πολύχρωμες οάσεις ζωής που αρχικά ενέπνευσε στους επιστήμονες την ιδέα κατασκευής και πόντισης τεχνητών υφάλων για την αποκατάσταση ή τον εμπλουτισμό υποβαθμισμένων θαλάσσιων περιοχών ανά τον κόσμο. Αντίστοιχα, η σκόπιμη βύθιση παροπλισμένων και μεθοδικά απορρυπασμένων σκαφών έχει λειτουργήσει ως εξαιρετικός πόλος έλξης του καταδυτικού τουρισμού ακόμα και σε παράκτιες περιοχές με αμμώδεις και -κατά γενική παραδοχή- αδιάφορους πυθμένες.

Όπως αποδεικνύεται σε πολλές σχετικές μελέτες τα ναυάγια όχι μόνο συγκεντρώνουν τη βιοποικιλότητα, που ούτως ή άλλως προϋπάρχει στον περιβάλλοντα θαλάσσιο χώρο, αλλά συχνά προσελκύουν έναν πολύ μεγαλύτερο αριθμό ειδών από αυτόν που το φυσικό υπόστρωμα της περιοχής θα μπορούσε να υποστηρίξει. Το πολυσχιδές ανάγλυφο ενός ναυαγίου, καθώς και η πολυπλοκότητα των χώρων αλλά και των υλικών κατασκευής του, συντελούν στη δημιουργία μιας εντυπωσιακής ποικιλίας ενδιαιτημάτων (θέσεων ζωής) ικανοποιώντας έτσι μία αντίστοιχα μεγάλη γκάμα οικολογικών προτιμήσεων και ιδιοτροπιών που χαρακτηρίζουν τους εκάστοτε θαλάσσιους οργανισμούς.

Για τον υποβρύχιο κόσμο, ο βαθμός έκθεσης στην προσπίπτουσα ηλιακή ακτινοβολία αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες κατανομής των ειδών. Σε ένα ναυάγιο υπάρχουν θέσεις για όλα τα γούστα: οι φωτόφιλοι οργανισμοί θα εγκατασταθούν σταδιακά στα ανώτερα και πλέον φωτισμένα τμήματα, ενώ οι αυστηρά σκιόφιλοι οργανισμοί θα καταλάβουν τα βαθύτερα τμήματα των κάθετων πρανών και τους εσωτερικούς θαλάμους, οριοθετώντας τις πρώτες σαφείς επικράτειες.

Mayiatiko

Ένα μαγιάτικο (Seriola dumerili) περιφέρεται παρατηρώντας με περιέργεια τους δύτες, κατά την διάρκεια της αποσυμπίεσης. Είναι ένα από τα ζώα τα οποία απαρτίζουν το οικοσύστημα του S/S Burdigala, το οποίο μοιάζει να έχει μετατραπεί σε εστία συγκέντρωσης όλης της θαλάσσιας μεσογειακής βιοποικιλότητας. (KFB Collection)

Ανάλογα με το βάθος και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του υποβρύχιου τοπίου, ένα μεγάλο ναυάγιο μετατρέπεται συχνά σε ρυθμιστικό παράγοντα του υδρολογικού καθεστώτος του πυθμένα. Λειτουργώντας ουσιαστικά σαν ένα φράγμα, πάνω στην πορεία των επικρατούντων ρευμάτων, ο όγκος του ναυαγίου διαμορφώνει διακριτά μικρο-περιβάλλοντα, ενισχύοντας ακόμα περισσότερο την ποικιλότητα των ενδιαιτημάτων. Έτσι, τα τμήματα του ναυαγίου που θα βρεθούν στα ανάντη των ρευμάτων θα αυξήσουν την έντασή τους, προσφέροντας ιδανικές συνθήκες για την επιτυχή εγκατάσταση και ανάπτυξη ρεόφιλων ειδών. Αντίστοιχα, τα τμήματα στα κατάντη του ρεύματος, θα δημιουργήσουν προφυλαγμένες εστίες (σκιές), πρόσφορες για την ανάπτυξη οργανισμών που επιζητούν πιο ήρεμες υδροδυναμικές συνθήκες. Οι εσωτερικοί χώροι εξελίσσονται σε θαυμάσια καταφύγια για τα μεγάλα επικρατειακά ψάρια (ροφοί, σμέρνες, σαλούβαρδοι, μουγκριά κλπ) αλλά και πολύτιμους «σταθμούς ανεφοδιασμού» για πολλά πελαγικά είδη (π.χ. τόνοι, κυνηγοί, μαγιάτικα και διάφορα είδη χονδριχθύων). Κάθε εσοχή ή κοίλο αντικείμενο καταλαμβάνεται σύντομα από ασπόνδυλους οργανισμούς που επιζητούν την ασφάλεια ενός θαλαμιού (χταπόδια, αστακοί, γαρίδες, κωλοχτύπες) ενώ χρόνο με το χρόνο, νέες επιστρώσεις ροδοφυκών, σπόγγων, βρυοζώων, πολυχαίτων, κοραλλιών και ασκιδίων, συνθέτουν απαράμιλλα παλίμψηστα ζωής πάνω σε κάθε μικρή ή μεγάλη επιφάνεια.

Και βέβαια πέρα από τις όποιες προδιαγραφές μιας ιδανικής κατοικίας, ένα ναυάγιο προσφέρει μία ακόμα ξεχωριστή πολυτέλεια στους ευτυχείς ενοίκους του: προστασία από τις τράτες. Η ζημιά που ένα ογκώδες ναυάγιο μπορεί να προκαλέσει στα συρόμενα δίχτυα μιας μηχανότρατας είναι συχνά ανεπανόρθωτη και οι αλιείς μαθαίνουν γρήγορα να αποφεύγουν τα «επάρατα» αυτά στίγματα. Όποιος αναρωτιέται πώς θα ήταν οι ελληνικοί βυθοί αν δεν οργώνονταν συστηματικά από τις μηχανότρατες, αρκεί να βουτήξει σε ένα πολυκαιρισμένο ναυάγιο. Αυτές οι εντυπωσιακές εστίες πύκνωσης της θαλάσσιας ζωής παραμένουν οι τελευταίοι σιωπηλοί -κι ωστόσο κραυγαλέοι- μάρτυρες της άπληστης και αλόγιστης εκμετάλλευσης του υποθαλάσσιου μεσογειακού πλούτου από τον άνθρωπο.

Λαμβάνοντας υπόψη όλα τα παραπάνω, εύκολα αντιλαμβάνεται κανείς την τεράστια οικολογική σημασία του S/S Burdigala. Μήκους 183 μέτρων και εκτοπίσματος 12.300 τόνων, βυθισμένο για σχεδόν μία εκατονταετία σε βάθος 70 μέτρων, ο ύφαλος-πλέον Burdigala μοιάζει να έχει μετατραπεί σε εστία συγκέντρωσης όλης της θαλάσσιας μεσογειακής βιοποικιλότητας. Η όρθια θέση του στο βυθό, καθώς και η διάσπασή του σε δύο επιμέρους τμήματα, αυξάνουν σημαντικά την έκταση των επιφανειών που προσφέρονται για την εγκατάσταση εδραίων οργανισμών. Εκτεθειμένο στα ισχυρά ρεύματα της περιοχής, που μεταφέρουν πολύτιμες θρεπτικές ουσίες, αλλά και ποικίλες προνύμφες (larvae) βενθικών ειδών, μοιάζει να διαθέτει όλα εκείνα τα ευνοϊκά χαρακτηριστικά των ναυαγίων που ο υποβρύχιος κόσμος γνωρίζει θαυμάσια να αξιοποιεί.

Skylight

Φεγγίτες στην περιοχή του μεσοκάραβου. Οι διάφορες μορφές ζωής έχουν επενδύσει κάθε μεταλλική επιφάνεια του ναυαγίου, μετατρέποντας το σε έναν υγιή και σφύζοντα από ζωή ύφαλο. (KFB Collection)

Παρόλο που ο στόχος της πρώτης αποστολής του KDE ήταν πρωτίστως η αναζήτηση ιστορικών δεδομένων, οι φωτογραφίες και τα βίντεο που η ομάδα έφερε στην επιφάνεια δεν αφήνουν την παραμικρή αμφιβολία σχετικά με το ιδιαίτερο βιολογικό ενδιαφέρον του ναυαγίου. Πολύχρωμα κοπάδια -σχεδόν σύννεφα- από υφαλόβιους ανθίες (Anthias anthias) και καλόγριες (Chromis chromis), καθώς και πολυάριθμοι ευμεγέθεις σαργοί (Diplodus sargus), κακαρέλοι (Diplodus vulgaris) και χάνοι (Serranus cabrilla), μοιάζουν να αδιαφορούν επιδεικτικά για την παρουσία του ανθρώπου, ξυπνώντας μνήμες βυθών που χάνονται. Περήφανα μαγιάτικα (Seriola dumerili) περιεργάζονται άφοβα την ομάδα, τελώντας εν πλήρη άγνοια ότι λίγα μόλις μίλια πιο νοτιοανατολικά θεωρούνται σαν ένα από τα εκλεκτότερα υποβρύχια θηράματα. Όλα τα γνωστά -και κατά πάσα πιθανότητα πολλά ακόμα άγνωστα- είδη σφουγγαριών έχουν επενδύσει τις μεταλλικές επιφάνειες αλλά και κάθε εγκαταλελειμμένο δίχτυ και παραγάδι που κάποτε, άδοξα, δοκίμασε εδώ την τύχη του. Πληθώρα λεπτεπίλεπτων και ιδιαίτερα εύθραυστων ειδών, όπως οι πολύχαιτοι (Filograna sp.) και τα βρυόζωα (Sertella septetrionalis), μαρτυρούν την μακρόχρονη απουσία ανθρωπογενούς διατάραξης. Τέλος, οι διάσπαρτοι κάλυκες βαθύβιων σκληρακτίνιων κοραλλιών (cf. Caryophyllia smithii), συμπληρώνουν την εικόνα μιας σπάνιας και μοναδικής ομορφιάς που έρχεται σε απόλυτη, παράδοξη, σχεδόν αστεία αντίθεση με αυτό που κάποτε υπήρξε ο αρχικός προορισμός του οπλισμένου μεταγωγικού S/S Burdigala.

«Φαίνεται ότι τώρα φιλοξενεί πολύ περισσότερη ζωή απ’ όση κατάφερε ποτέ να φιλοξενήσει εν υπηρεσία». Τα λόγια αυτά του Simon Mills, για το γειτονικό ναυάγιο του Βρετανικού, θα μπορούσαν θαυμάσια να έχουν ειπωθεί και για το S/S Burdigala, το S/S Πατρίς, το S/S Άρτεμις Πίττα, το S/S Monrosa κ.ο.κ.. Τα πολυετή ναυάγια των ελληνικών βυθών είναι γεμάτα θησαυρούς, που δυστυχώς ελάχιστοι είναι ακόμα σε θέση να εκτιμήσουν: θησαυρούς ζωής, έτοιμους να αποδειχτούν για ακόμα μία φορά «άνθρακες» την ίδια εκείνη στιγμή που θα ολοκληρωθεί η επόμενη «μεγαλεπήβολη» επιχείρηση ανέλκυσης – χωρίς προορισμό, χωρίς αιτία.

Είναι καιρός να αρχίσουμε να συνειδητοποιούμε ότι κάποια πράγματα έχουν πάψει πλέον να μας ανήκουν. Είναι καιρός να αρχίσουμε να συνειδητοποιούμε όλα εκείνα που μας προσφέρει η (γνωστή ή άγνωστη) ύπαρξη αυτών των υποβρύχιων οάσεων. Και είναι καιρός να αρχίσουμε πλέον να κατευθύνουμε τις προσπάθειές μας προς την ουσιαστική ανάδειξη και προστασία όλων των ιστορικών ναυαγίων των θαλασσών μας: εκεί ακριβώς όπου βρίσκονται.

Η ομάδα του KDE έκανε ένα αξιέπαινο ξεκίνημα, επαναφέροντας με ενθουσιασμό αλλά και σεβασμό την ανθρώπινη ματιά στο ξεχασμένο έως πρότινος S/S Burdigala. Ας ελπίσουμε ότι οι όποιοι χειρισμοί της πολιτείας από τώρα και στο εξής, θα λάβουν υπόψη τους μία απλή κι ωστόσο θεμελιώδη διαπίστωση:
Στο βυθό της Κέας, εκεί όπου το 1916 βυθίστηκε ένα ατμόπλοιο, το 2008 ανακαλύφθηκε ένας ολοζώντανος ύφαλος.

Copyright © 2009 by Maria Salomidi and the S/S Burdigala Project Team


Advertisements

%d bloggers like this: